Қазақ публицистикасында ұлттың рухани болмысын, қоғамның шындығын және уақыттың тынысын терең сезіне білген қаламгерлердің орны ерекше. Солардың қатарында Төлеген Жаңабайұлының шығармашылық мұрасы айрықша маңызға ие. Оның публицистикалық еңбектері қоғам өмірінің сан алуан мәселелерін қамтып қана қоймай, оқырманды ойландыруымен, ұлттық санаға қозғау салуымен құнды. Қаламгер шығармаларында дерек пен көркем ой, тарихи таным мен азаматтық ұстаным табиғи үйлесім тапқан.
Төлеген Жаңабайұлыұлы публицистикасының басты ерекшелігі – жанрлық байлығы. Қаламгер әңгіме, очерк, эссе, деректі хикаят, ғылыми-зерттеу мақалалары, фельетон, памфлет секілді түрлі жанрларда қалам тербеп, әрқайсысында өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Бұл оның шығармашылық ауқымының кеңдігін ғана емес, қоғам құбылыстарын әр қырынан көрсетуге ұмтылғанын да аңғартады. Әсіресе очерк пен эссе жанрларындағы еңбектерінде автор өмір шындығын терең талдап, нақты адамдар тағдыры арқылы тұтас қоғамның келбетін ашуға тырысады.
Қаламгердің публицистикалық мұрасында деректілік ерекше орын алады. Ол тарихи оқиғаларды немесе өмірде болған жағдайларды жай баяндап қоймай, олардың әлеуметтік астарына үңіледі. Әрбір дерек автордың азаматтық көзқарасымен сабақтасып, оқырманды белгілі бір ойға жетелейді. Осы ерекшелік оның шығармаларының танымдық әрі тәрбиелік мәнін арттыра түседі. Жаңабай Төлегенұлы үшін публицистика – тек ақпарат жеткізу құралы емес, қоғамдық санаға әсер ететін рухани күш.
Автордың ұлттық тарих пен тұлғатану бағытындағы еңбектері де ерекше бағалы. «Халқымен етене Халел хакім» атты публицистикалық баян соның айқын дәлелі. Бұл еңбекте Халел Досмұхамедовтің өмір жолы мен қоғамдық қызметі кеңінен талданып, тарихи тұлғаның ұлт алдындағы еңбегі терең пайыммен ашылады. Қаламгер тарихи деректерді көркем-публицистикалық тәсілмен ұштастырып, өткен мен бүгіннің арасындағы рухани байланысты көрсете алған.
Төлеген Жаңабайұлы әдебиет пен мәдениет қайраткерлері туралы да терең толғанысты дүниелер жазды. Оның Зейнолла Қабдоловқа арналған «Сырлы сөзбен сурет салған» мақаласында сөз өнерінің қуаты, көсемсөздің қоғамдағы орны және қаламгерлік шеберлік мәселелері кеңінен қозғалады. Мұндай еңбектер арқылы автор ұлттық руханияттың дамуына үлес қосқан тұлғалардың бейнесін оқырман санасында жаңғыртады.
Қаламгер шығармаларында Атырау өңірінің тарихы, елдің әлеуметтік тынысы, ауыл өмірі мен ұлттық болмыс кең көрініс табады. Ол туған жер тағдырын ұлт тағдырымен сабақтастыра отырып, қоғамдағы өзгерістерді шынайы бейнелейді. Әсіресе фельетондары мен памфлеттерінде қоғамдағы кемшіліктер өткір сынмен, ирониямен беріліп, автордың сыншылдық болмысы анық байқалады.
Төлеген Жаңабайұлының публицистикалық мұрасы – қазақ журналистикасы мен руханиятындағы маңызды құбылыстардың бірі. Оның еңбектері тарихи танымды тереңдетіп қана қоймай, қоғамдық ойдың қалыптасуына ықпал етеді. Қаламгер шығармаларынан ұлттық құндылықтарға деген құрмет, тарихи жадыға деген жауапкершілік және қоғам алдындағы азаматтық ұстаным анық сезіледі.
Бүгінгі ақпараттық кеңістікте шынайы публицистиканың қадірі артып отырған кезеңде Төлеген Жаңабайұлының шығармашылық мұрасы ерекше мәнге ие. Себебі оның еңбектерінде терең ой, шынайы дерек, көркем тіл және ұлттық рух бір арнада тоғысқан. Осындай қасиеттер қаламгер публицистикасын уақытпен бірге жасайтын рухани мұра деңгейіне көтереді.
