Биыл атыраулық ақын, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, республикалық «Сарайшық» журналының Бас редакторы — Гүлзада Ниетқалиева 60 жас мерейлі белесіне көтеріліп отыр. Қазақ поэзиясында өзіндік үні, дара болмысы бар ақынның шығармашылығы – адам жанының терең иірімдерін, уақыттың көлеңкелі тұстарын, қоғам мен тұлға арасындағы күрделі қайшылықтарды шынайы суреттей білген көркем әлем. Оның өлеңдерінде әсіре пафос та, жасанды әсер де жоқ. Керісінше, жүректің өз үнінен туған мұң бар, адамзатқа ортақ сағыныш бар, тіршіліктің ащы ақиқаты бар.
Ақынның «Мынау сұрқай, тас қалаға тұтқын боп…» деп басталатын өлеңі – қазіргі өркениет пен адам жанының арасындағы алшақтықты бейнелеген терең философиялық туынды. Бұл өлеңді оқығанда біз бір ғана лирикалық кейіпкердің мұңын емес, үлкен қалалардың қапасында қалған мыңдаған тағдырдың үнін естиміз.
«Мынау сұрқай, тас қалаға тұтқын боп,
Жалғыздардың шер-наласын ұқтым көп…
Көк түтіні көрсетпейтін аспанын
Сұр қаладан азат болып шыққым кеп…»
— деп бастайды ақын. Бұл жерде «тас қала» ұғымы жай ғана сәулеттік кеңістік емес. Ол – рухани жылудан айырылған ортаның символы. «Тұтқын боп» деген сөздің өзі лирикалық кейіпкердің ішкі драмасын айқындап тұр. Қалада еркін жүрген адам сырттай азат көрінгенімен, жан дүниесі қамалған. Ақынның сағынып тұрғаны – ауыл ғана емес, табиғат қана емес, адамның адам болып қалатын кеңістігі.
«Көк түтіні көрсетпейтін аспанын» деген бейнесі ерекше әсер қалдырады. Аспан – ежелден еркіндіктің, тазалықтың, үміттің белгісі. Ал түтін басқан аспан – адамзаттың табиғаттан алыстауының, рухани тұмандану кезеңінің көркем көрінісі. Өлеңнің келесі бөлігінде ақын жалғыздықтың ең ауыр сәттерін суреттейді:
«Жанталасқам… қол созбады еш пенде,
Көкірегінен жарық сәуле көшкен бе?!»
Осы екі жолдың өзінде тұтас бір дәуірдің психологиясы жатыр. Адам көбейген сайын адамшылық азайып бара жатқандай әсер қалдырады. Ақынның сұрағы – риторикалық сұрақ. Ол нақты жауап күтпейді. Бірақ оқырманның санасына ой тастап, жүректі қозғайды. Расында, адамдардың жүрегінен жарық сәуле көшіп кеткен жоқ па? Бір-бірінің жанайқайын естімейтін қоғамның трагедиясы осы бір жолдарға сыйып кеткен.
Қала туралы поэзияда көп жазылды. Алайда, Гүлзада Ниетқалиева қаланы сыртқы келбеті арқылы емес, оның ішіндегі адамдардың мінезі арқылы көрсетеді.
«Адамдар да… бұл қалада тас түйін,
Қиналса да алмай көзге жас түйір…»
Бұл – аса дәл психологиялық штрих. Қазіргі адам сезімін жасыруға үйренген. Әлсіз көрінуден қорқады. Сондықтан көз жасын көрсетпейді. Бірақ көрсетпеу – қайғы жоқ деген сөз емес. Керісінше, іште булыққан мұң көбейген сайын адамның жан дүниесі қатып, тасқа айнала бастайды. Өлеңдегі:
«Бір-бірінен мықтылығын дәлелдеп,
Бір-біріне болмас және босқа үйір…»
— деген жолдар бүгінгі заманның әлеуметтік диагнозы іспетті. Бәсеке күшейген қоғамда адамдардың бір-біріне сүйенуден бұрын, бір-бірінен асып түсуге ұмтылуы қалыпты құбылысқа айналды. Ақын осы құбылысты артық түсіндірусіз-ақ екі тармаққа сыйғызған. Шығарманың ең әсерлі тұстарының бірі – жалғыздықтың ішкі психологиясын беруі.
«Жалғыздыққа жүректегі пенде боп,
Көңіл бұлтын көрсетпеймін елге көп…
Түйір тамшы еншілеген аспаным,
Тереземді айғыздайды «сенбе» деп…»
Мұндағы жаңбыр тамшысы жай табиғат құбылысы емес. Ол – ақынның ішкі әлемімен үндескен тірі бейне. Терезені айғыздаған тамшылар адам жүрегіндегі жараларды елестетеді. Ал «сенбе» деген сөз қазіргі заман адамының ең үлкен қорқынышын аңғартады. Сенім жоғалған жерде жалғыздық күшейеді. Жалғыздық күшейген жерде адам өз ішіне қамалады. Өлеңнің соңғы шумағы шығарманың философиялық салмағын арттыра түседі:
«Қала солай… жалғыздықтар мыңдаған,
…Жүрегімнің арыз-мұңын тыңдағам.
Мұңлықтарын аяп үнсіз күрсінер,
Жөргегінде құндақтаған бұл ғалам.»
Бұл жерде ақын жеке мұңнан жалпыадамзаттық мұңға көтеріледі. Бір адамның жалғыздығы емес, мыңдаған тағдырдың жалғыздығы сөз болады. Ең қызығы, сол мұңдардың бәріне куә болып тұрған – ғаламның өзі. Ақын ғаламды ана бейнесіне жақындатады. «Жөргегінде құндақтаған бұл ғалам» деген жолдарда шексіз мейірім мен шексіз қасірет қатар тұр. Ғалам адам баласының барлық қайғысын көріп тұр, бірақ үнсіз ғана күрсінеді. Гүлзада Ниетқалиеваның бұл өлеңі – жалғыздық туралы шығарма ғана емес. Бұл қазіргі өркениеттің адам жанына түсірген салмағы туралы толғаныс. Өлеңнің құдіреті де осында: ол оқырманды сыртқы дүниеден ішкі әлеміне жетелейді.
P.S. Ақынның алпыс жас мерейтойы қарсаңында осы өлеңді қайта оқығанда, оның әр жолынан өмірдің ащы сабағы, уақыттың өкініші, адамның мәңгілік сағынышы сезіледі. Поэзияның басты міндеті – жүректі қозау десек, бұл шығарма сол міндетін толық орындаған. Өлең аяқталғанымен, оның мұңы оқырман жанында ұзақ уақыт жаңғырып тұрады. Себебі бұл – бір ақынның ғана емес, бүгінгі заман адамының жан айқайы. Ал шынайы поэзия дәл осындай үнсіз айқайдан туады.
Қостанай қаласы
