(«Мәңгілік от», «Менің халқым», «Туған жер» өлеңдері негізінде рецензиялық мақала)
Қазақ поэзиясының рухани кеңістігінде азаматтық үнімен, өр мінезімен және терең лирикалық табиғатымен дараланған Фариза Оңғарсынова шығармашылығы - ұлттық әдебиеттегі идеялық-көркемдік салмағы жоғары құбылыс. Оның поэзиясы жеке сезім мен қоғамдық ойды, тарихи жады мен ұлттық танымды тұтас өрген күрделі жүйе ретінде қалыптасқан. Осы тұрғыдан алғанда “Мәңгілік от”, “Менің халқым”, “Туған жер” өлеңдері ақын дүниетанымының негізгі үш арнасын – ерлік рухын, азаматтық сыншылдықты және рухани отанды айқындайтын туындылар ретінде ерекшеленеді.
Мәңгілік от: ерлік рухының символдық жүйесі. “Мәңгілік от” өлеңінде ақын от бейнесін нақты заттық деңгейден символдық-философиялық деңгейге көтереді. Мұндағы от - тарихи жадының көрінісі, батырлық рухтың мәңгілік белгісі. Өлеңдегі: “Мәңгілік от – Күн нұрынан аумаған ескерткіші жалындаған кездердің” деген жолдарда от пен күн нұрының қатар алынуы – ерлікті “жарық”, “өмір беруші күш” ретінде танудың көркем тәсілі. Яғни батырлық – өткеннің естелігі емес, бүгінгі рухты ұстап тұрған энергия. Тағы бір маңызды ой: “жүрегіме сарқылмайтын нәр алып”. Бұл жерде от физикалық жылу емес, рухани қуат көзі ретінде беріледі. Ақын лирикалық кейіпкердің от жанынан өтуін жай бақылау емес, рухани жаңғыру процесі ретінде көрсетеді. Осы арқылы өлең мемориалдық сипаттан шығып, тәрбиелік-идеялық деңгейге көтеріледі.
Менің халқым: азаматтық сын мен сана қайшылығы
“Менің халқым” өлеңі – Фариза поэзиясындағы ең өткір азаматтық позицияның көрінісі. Мұнда ақын қоғамдағы жалған бедел мен жасанды батырлық феноменін сынға алады. Өлеңдегі: “Шын батыр ‘батырмын’ деп айтпайтынын бұл халық біле тұра неге ереді?” деген жолдарда терең әлеуметтік қайшылық жатыр. Ақын шынайы ерлік пен сыртқы даңғазаның айырмасын көрсетіп қана қоймай, қоғамның психологиялық әлсіз тұсын да ашады. Бұл – тек сын емес, санаға бағытталған сұрақ. Ал келесі жол: “Ес жимай өтеді екен ессіз халық”
поэтикалық тұрғыдан өте ащы, бірақ публицистикалық қуаты жоғары түйін. Мұнда “халық” ұғымы жоққа шығарылмайды, керісінше, оны оятуға бағытталған өткір көркем сигнал бар. Ақынның позициясы – айыптау емес, санаға әсер ету.
Туған жер: рухани кеңістік және мәңгілік байланыс
“Туған жер” өлеңі – ақын лирикасындағы ең тұнық философиялық мәтіндердің бірі. Мұнда туған жер тек географиялық мекен емес, адамның рухани болмысын қалыптастыратын негізгі кеңістік ретінде танылады.
Өлеңдегі: “әлем шексіз болса да, саған ғана ғашықпын”
жолы туған жер ұғымын махаббат категориясымен теңестіреді. Бұл – ұлттық поэзиядағы дәстүрлі “жер-ана” концепциясының заманауи поэтикалық жалғасы. Туған жерге деген сезім рационал емес, рухани-эмоциялық деңгейде беріледі. Соңғы жолдағы: “Өлсем, сенің қойнауың – тыныстайтын бесігім” деген ой өлімді аяқталу емес, қайта оралу ретінде танытады. Бұл жерде туған жер – мәңгілік айналымның орталығы. Өмір мен өлім шекарасы жойылып, адам табиғатпен тұтас жүйе ретінде беріледі.
Поэтикалық тұтастық және авторлық концепция
Үш өлеңді бірге қарастырғанда Фариза поэзиясының үш негізгі идеялық тірегі айқындалады:
“Мәңгілік от” – тарихи жады мен ерлік рухы
“Менің халқым” – азаматтық сын мен әлеуметтік сана “Туған жер” – рухани отан мен экзистенциалдық байланыс
Бұл жүйе ақын поэзиясын жеке тақырыптар жиынтығы емес, тұтас философиялық кеңістік ретінде танытады. Оның шығармашылығында эмоция мен ой, сезім мен сана қатар жүреді. Ол тек суреттемейді, ол ойландырады, талқылатады, кейде ащы шындықпен беттестіреді.
Жалпы алғанда, Фариза Оңғарсынова поэзиясы – ұлттық рух пен адамдық болмысты тұтас өрген көркемдік жүйе. “Мәңгілік от”, “Менің халқым”, “Туған жер” өлеңдері арқылы ақын тарихи жадыны сақтау, қоғам санасын ояту және туған жерді рухани құндылық ретінде тану идеясын терең поэтикалық деңгейде жеткізеді.
Бұл өлеңдер тек әдеби мәтін емес, ұлттық сананы қалыптастыратын рухани код ретінде қарастырылуы тиіс. Сондықтан Фариза поэзиясы уақыт өткен сайын өзектілігін жоғалтпай, қайта жаңғырып отыратын мәңгілік құндылық болып қала береді.
